حفظ نرخ دارایی؛ کارکرد طلا در اقتصاد تورمی ایران
در شرایطی که مردم ایران طی کمتر از یک سال دو جنگ بزرگ را تجربه کردهاند، تورم بیسابقه، شدت تحریمها و نزول شدید نرخ پول ملی، زندگی و سرمایههای خانوادهها را تحت فشار قرار داده است. تورم نقطهبهنقطه در خرداد ۱۴۰۵ به حدود ۸۸.۶ درصد و تورم سالانه به ۶۲ درصد رسید و در تیرماه هم تورم سالانه به حدود ۶۶ درصد صعود کرد. در چنین فضایی، نگه داشتن ریال به معنای پذیرش نزول سریع قدرت خرید است و بسیاری از خانوارها برای حفظ حداقل سرمایه خود به فکر راهکارهای مختلف افتادهاند. طلا یکی از پرطرفدارترین پناهگاههای این چند سال است که نه تنها نقش حفظ نرخ را ایفا میکند، بلکه به دلیل توسعه جهانی انس و بالا رفتن نرخ برابری دلار و ریال، بهرهوری مناسبی نیز داشته است. گزارش پیش رو، بر کارکرد طلا بهعنوان ابزار حفظ نرخ پول در جامعه امروز ایران تمرکز دارد و بررسی میکند چرا این فلز گرانبها همچنان پناهگاه اصلی سرمایههای مردم از طبقه فرودست گرفته تا کارمندان، حقوقبگیران و طبقه متوسط، به شمار میرود. پیش از پرداختن به این موضوع، نخست نگاهی به شرایط کنونی اقتصاد ایران و وضعیت درآمد و معیشت جامعه خواهیم داشت؛ اینکه تا چه اندازه سرمایهگذاری برای حفظ نرخ دارایی شهروندان، ضروری و حتی اجتنابناپذیر است؟
حفظ نرخ سرمایه در جامعه تورمزده
در سالهای گذشته و بهویژه در بازه زمانی چندسال اخیر، جامعه ایران تحت اثر مجموعهای از شوکهای سیاسی و اقتصادی قرار گرفته است. مردم کمتر از یک سال، دو جنگ تمامعیار را تجربه کردهاند؛ جنگ دوازدهروزه با اسرائیل در سال ۱۴۰۴ و سپس درگیری گستردهتر با آمریکا و اسرائیل از اسفند ۱۴۰۴ که با آتشبسهای شکننده و تنشهای مداوم همراه بوده است. این رویدادها در کنار تشدید تحریمها، بالا رفتن شدید نرخ ارز و اختلال در تجارت، فشار تورمی را به سطوح بیسابقه رسانده است. آمار رسمی مرکز آمار ایران نشان میدهد تورم نقطهبهنقطه خانوارها در خرداد ۱۴۰۵ به ۸۸.۶ درصد رسیده است؛ یعنی خانوارها برای خرید مجموعه یکسانی از کالاها و سرویس ها به طور متوسط ۸۸.۶ درصد بیشتر از خرداد ۱۴۰۴ هزینه کردهاند. تورم سالانه نیز در همان ماه به ۶۲ درصد و در تیرماه به حدود ۶۶ درصد بالا رفته است. تورم ماهانه در بعضی ماهها به ۵.۹ تا بیش از ۸ درصد رسیده و فشار بر گروه خوراکیها و آشامیدنیها شدیدتر بوده است. نرخ مواد ضروری مانند روغن، گوشت، برنج و دیگر اقلام اساسی جهشهای چندصد درصدی را تجربه کرده و قدرت خرید خانوارها را به شدت نزول داده است.
در چنین شرایط بغرنجی برای طبقه متوسط و کمبضاعت ایران، نگه داشتن پسانداز به صورت ریال به معنای پذیرش نزول سریع نرخ آن است. علاوهبراین، پیشبینیهای برای آینده اقتصاد کشور هم چندان امیدوارکننده نیست؛ بسیاری از کارشناسان و مردم عادی میگویند نرخ پول ملی در بازههای کوتاهمدت به شکل قابل توجهی افت میکند و خانوادههای طبقه فرودست تا متوسط برای حفظ حداقل سرمایه خود چارهای جز تبدیل ریال به داراییهای مقاوم در برابر تورم نمیبینند. طلا در این میان یکی از جدیترین و موجودترین گزینهها بوده و همچنان از نگاه بسیاری، پناهگاه به شمار میرود. این نگاه ولی از کجا نشان میگیرد و تا چه اندازه منطقی و معقول است؟
توسعه جهانی انس و بالا رفتن نرخ برابری دلار و ریال
میدانیم که جستوجوی مردم ایران برای پناهگاهی جهت حفظ حداقل سرمایه، آنهم در شرایط تورم بالا، فشار تحریمها و نااطمینانی سیاسی، امری کاملاً معقول و منطقی است. در چنین شرایطی ولی، اگر راهکار مناسبی اندیشیده نشود، همین اندک پسانداز عموم مردم از طبقه فرودست تا متوسط میتواند به سرعت از بین برود. آمارها و رفتار بازار نشان میدهد در چند سال گذشته حرکت چشمگیری به سمت سرمایهگذاری در طلا شکل گرفته است.
کارشناسان میگویند دلیل اصلی این گرایش به دو مورد اصلی برمیگردد؛ توسعه نرخ جهانی انس طلا و بالا رفتن شدید نرخ برابری دلار و ریال. انس جهانی طلا در سالهای اخیر توسعه قابل توجهی داشته و حتی به رکوردهای تاریخی نزدیک به ۵۵۰۰ تا ۵۶۰۰ دلار در اوایل ۲۰۲۶ رسیده است، هرچند بعدها اصلاحهایی را تجربه کرده و در محدودههای بالاتر از ۴۰۰۰ دلار نوسان داشته است. همزمان، دلار آزاد در بازار ایران از سطوح پایینتر به محدودههای ۱۶۰ تا ۱۹۶ هزار تومان رسیده و در بعضی پیشبینیها حتی احتمال عبور از ۲۰۰ هزار تومان مطرح شده است.
ترکیب این دو عامل باعث شده نرخ طلا در بازار ایران نه تنها اصل سرمایه را ثابت نگه دارد، بلکه بهرهوری مناسبی نیز ارائه دهد؛ موضوعی که روند گذشته هم آنرا تایید میکند و اصلا همین تجربه گذشته، مردم را بیش از پیش به این سبک از سرمایهگذاری مشتاقتر هم کرده است. البته میدانیم که در همین سالها، گروهی از مردم به جای طلا سراغ ارزهایی چون دلار رفتهاند، ولی کارشناسان اغلب سرمایهگذاری در طلا را موفقتر یا حداقل مکمل بهتری میدانند.
بهعبارتی سادهتر، سرمایهگذاری در دلار در میان ایرانیان رواج دارد، زیرا بالا رفتن نرخ برابری دلار و ریال مستقیماً نرخ دارایی ارزی را بالا میبرد. با این حال، کارشناسان طلا را نسبت به دلار و سایر ارزها پیشنهاد میدهند. آنها میگویند بالا رفتن نرخ دلار، در نرخ طلا نیز خود را نشان میدهد، ولی طلا یک مزیت اضافی دارد و آن، توسعه نرخ انس جهانی است. سرمایهگذاری در طلا عملاً سود ناشی از بالا رفتن نرخ دلار را در خود جای میدهد و همزمان از توسعه احتمالی انس جهانی نیز بهرهمند میشود. دلار چنین گزینه مستقلی ندارد و نرخ آن عمدتاً به سیاستهای پولی و شرایط داخلی ایران وابسته است. در مقابل، طلا به عنوان دارایی امن جهانی، از تقاضای بانکهای مرکزی، بحرانهای ژئوپلیتیک و دلواپسیهای تورمی بینالمللی نیز پشتیبانی میشود. به همین دلیل، در بسیاری از دورهها بهرهوری طلا در ایران از دلار پیشی گرفته است.
طلا همچنان پناهگاه سرمایه ایرانیان باقی میماند؟
اگرچه انس جهانی طلا در چند سال گذشته توسعه چشمگیری داشته و بالا رفتن نرخ دلار نیز نرخ سرمایهگذاری در طلا را بالا برده، ولی در ماههای اخیر انس جهانی دورههایی از ثبات یا اصلاح نسبی را تجربه کرده است. این موضوع باعث شده سرعت بالا رفتن نرخ طلا در بازار ایران تا حدودی نزول یابد. با این حال، کارشناسان نسبت به بالا رفتن نرخ انس در آینده نزدیک خوشبین هستند. پیشبینیهای نهادهای بینالمللی و بانکهای بزرگ سرمایهگذاری اغلب سطوحی در محدوده ۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ دلار یا بالاتر را برای پایان ۲۰۲۶ یا پس از آن محتمل میدانند. راجع به نرخ برابری دلار و ریال نیز پیشبینیهای کارشناسان و حتی برآوردهای به نسبت رسمی هم از احتمال بالا رفتن حکایت دارد، هرچند در صورت توافق میان ایران و آمریکا امکان دارد به صورت مقطعی شاهد نزول یا ثبات نسبی این نرخ باشیم. در مجموع، شانس بالا رفتن نرخ طلا همچنان بالا سنجش میشود. به همین دلیل، سرمایهگذاری ایرانیان در این فلز گرانبها ادامه دارد؛ سرمایهگذاریهایی که از اندک پساندازهای مردم شروع میشود و برای هر فرد و خانواده میزان متفاوتی دارد.
پس به نظر میآید، در جامعهای که با تورم بالا، تحریمها و نااطمینانیهای سیاسی دستوپنجه نرم میکند، طلا به عنوان دارایی نقدشونده، قابل خرید ساده و آنلاین و همچنین مقاوم در برابر نزول نرخ پول ملی، نقش پناهگاه را ایفا میکند و بیشک همچنان شاهد ادامه و حتی بالا رفتن گرایش به سرمایهگذاری در این فلز گرانبها خواهیم بود؛ روشی که مردم برای حفظ نرخ سرمایه خود آنرا انتخاب کرده و براساس تجربه، بهرهوری مناسبی هم از آن دریافت کردهاند.
