رکوردشکنی در تابستان داغ/ بورس در مرداد ۴۰۵ چقدر بزرگ شد؟
به گزارش ایران ماین، بورس ایران در آستانه ورود به شصتمین سال فعالیت خود، دیگر هیچ شباهتی به بازاری که در بهمن ۱۳۴۶ آغاز به کار کرد ندارد. آن زمان، بورس تهران فعالیت خود را با چند کمپانی محدود آغاز کرد و نخستین خرید و فروش روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی انجام شد؛ ولی امروز بازار سرمایه ایران به بازاری با صدها کمپانی، میلیونها سهامدار، دهها ابزار مالی و نرخ بازاری در مقیاس هزاران هزار میلیارد تومان تبدیل شده است. اگر در نخستین سال فعالیت، تنها شش کمپانی در بورس حضور داشتند، در سال ۱۴۰۵ دادههای بازار سرمایه از صدها کمپانی پذیرفتهشده در بورس و فرابورس حکایت دارد و فقط نرخ بازار سهام ایران در مردادماه در محدوده بیش از ۱۶ هزار همت قرار گرفته است. این مسیر نزدیک به شش دهه، البته یک مسیر مستقیم و بدون بحران نبوده؛ بورس ایران بارها با انقلاب، جنگ، خصوصیسازی، جهش نرخ ارز، تحریم، رکود، رونقهای شدید و سرانجام موج تاریخی سال ۱۳۹۹ روبهرو شده است.
۱۳۴۶؛ وقتی بورس متولد شد
قانون تشکیل بورس اوراق بهادار تهران در اردیبهشت ۱۳۴۵ تصویب شد و پس از فراهمشدن مقدمات، بورس تهران در ۱۵ بهمن ۱۳۴۶ رسماً فعالیت خود را آغاز کرد. نخستین معامله بورس روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی انجام شد. در نخستین سال فعالیت، تنها شش کمپانی در بازار حضور داشتند و سرمایه آنها حدود ۶.۲ میلیارد ریال بود. نرخ خرید و فروش نیز در همان سال حدود ۱۵ میلیون ریال ثبت شد. این رقم ها در مقایسه با اندازه امروز بازار تقریباً ناچیز به نظر میرسند، ولی برای اقتصاد آن زمان یک تحول مهم محسوب میشد؛ زیرا برای نخستین بار بستری رسمی برای خریدوفروش اوراق بهادار و مشارکت سرمایهگذاران در مالکیت کمپانیها ایجاد شده بود.
بورس در سالهای بعد به تدریج بزرگتر شد. در فاصله سالهای ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷، تعداد کمپانیهای پذیرفتهشده بالا رفتن پیدا کرد و بورس توانست جایگاه خود را در ساختار اقتصادی کشور تثبیت کند. تا سال ۱۳۵۷ تعداد کمپانیها و مؤسسات پذیرفتهشده به حدود ۱۰۵ مورد رسیده بود. بنابراین نخستین دوره حیات بورس را میتوان دوره شکلگیری نهادی دانست؛ دورهای که بازار هنوز کوچک بود، ولی پایههای بازار سرمایه ایران در همان سالها گذاشته شد.
انقلاب؛ اولین شوک بزرگ
با پیروزی انقلاب اسلامی، ساختار اقتصادی کشور دستخوش تغییرات گسترده شد و بورس نیز از این تغییرات در امان نماند. ملیشدن بانکها، تغییر مالکیت بسیاری از بنگاههای بزرگ، اجرای قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران و سپس آغاز جنگ ایران و عراق، فضای فعالیت بازار سرمایه را بهشدت تغییر داد.
تعداد کمپانیهای پذیرفتهشده که در سال ۱۳۵۷ حدود ۱۰۵ کمپانی بود، تا پایان سال ۱۳۶۷ به ۵۶ کمپانی نزول یافت. در واقع بورس در دهه ۶۰ با اقتصادی مواجه بود که بخش بزرگی از آن دولتی شده بود و جنگ نیز بخش قابل توجهی از منابع کشور را به خود اختصاص میداد. بنابراین بازار سرمایه در این دوره نقشی بسیار محدودتر از آنچه بعدها پیدا کرد داشت.
این دوره یکی از مهمترین فصلهای تاریخ بورس است؛ زیرا نشان داد بازار سرمایه به شدت به ساختار اقتصاد و سیاستهای مالکیتی کشور وابسته است. هرگاه اقتصاد به سمت دولتیشدن حرکت کرد، دامنه فعالیت بورس محدود شد و هر زمان سیاستهای خصوصیسازی و توسعه بخش خصوصی قوت گرفت، بورس نیز دوباره جان گرفت.
دهه ۷۰؛ بازگشت آرام بورس
پس از پایان جنگ، شرایط برای بازسازی اقتصاد و اجرای سیاستهای توسعهای فراهم شد. در همین دوره، بورس تهران دوباره مورد توجه قرار گرفت. سیاست خصوصیسازی و واگذاری بخشی از کمپانیهای دولتی، نقش مهمی در توسعه بازار سرمایه داشت.
آمارهای تاریخی نشان میدهد تعداد کمپانیهای پذیرفتهشده در بورس تهران از ۵۶ کمپانی در سال ۱۳۶۸ به ۴۲۲ کمپانی در سال ۱۳۸۳ افزایش کرد. نرخ خرید و فروش نیز از حدود ۹.۹ میلیارد ریال در سال ۱۳۶۸ به بیش از ۱۰۴ هزار میلیارد ریال در سال ۱۳۸۳ رسید. به این ترتیب، بورس از یک بازار کوچک پس از جنگ، به تدریج به یکی از ابزارهای اصلی تجهیز منابع و واگذاری سهام کمپانیها تبدیل شد.
دهه ۷۰ را باید دوره «بازسازی بورس» دانست؛ دورهای که بازار سرمایه هنوز به شکل امروزی گسترده نبود، ولی مسیر توسعه آن دوباره باز شده بود.
۱۳۸۴؛ تغییر معماری بازار سرمایه
سال ۱۳۸۴ یکی از نقاط عطف تاریخ بازار سرمایه ایران است. قانون بازار اوراق بهادار در این سال تصویب شد و ساختار جدیدی برای بازار سرمایه شکل گرفت. شورای عالی بورس و نهاد بورس و اوراق بهادار ایجاد شدند و تفکیک وظایف نظارتی و عملیاتی بازار سرمایه وارد مرحله جدیدی شد.
در سالهای بعد، کمپانی بورس اوراق بهادار تهران و سپس فرابورس ایران شکل گرفتند و ساختار بازار سرمایه از یک بورس واحد به مجموعهای از بازارها و ابزارهای متنوع تبدیل شد. صندوقهای سرمایهگذاری، اوراق بدهی، ابزارهای مشتقه و سایر ابزارهای مالی به تدریج توسعه پیدا کردند.
این تحول اهمیت زیادی داشت؛ زیرا بورس دیگر صرفاً محلی برای خریدوفروش سهام نبود و به تدریج به مجموعهای بزرگتر برای تأمین مالی، سرمایهگذاری و مدیریت دارایی تبدیل شد.
انقلاب دیجیتال در تالار شیشهای
یکی از مهمترین اتفاقات بورس در دهه ۸۰ و ۹۰، ورود خرید و فروش الکترونیکی و آنلاین بود. پیش از آن، حضور در بازار سرمایه برای بسیاری از مردم نیازمند مراجعه به کارگزاری و طی فرآیندهای سنتی بود. ولی با توسعه خرید و فروش آنلاین، فاصله سرمایهگذار با بازار به شدت نزول یافت.
این تغییر فناوری بعدها نقشی تعیینکننده در سال ۱۳۹۹ ایفا کرد. وقتی میلیونها نفر تصمیم گرفتند وارد بورس شوند، زیرساخت خرید و فروش آنلاین امکان ثبت سفارش تعداد بسیار زیادی از سرمایهگذاران را فراهم کرده بود.
به عبارت دیگر، بورس ۱۳۹۹ یکشبه متولد نشد؛ بخش مهمی از زیرساخت آن در سالهای قبل ایجاد شده بود.
۱۳۹۹؛ سالی که همه بورس را شناختند
سال ۱۳۹۹ بدون شک یکی از مهمترین فصلهای تاریخ بورس ایران است. شاخص کل در فاصله مرداد ۱۳۹۸ تا مرداد ۱۳۹۹ رشدی کمسابقه را تجربه کرد و بازار سهام به موضوعی عمومی در جامعه تبدیل شد.
شاخص کل که در پایان مرداد ۱۳۹۸ حدود ۲۶۶ هزار واحد بود، در روزهای ابتدایی مرداد ۱۳۹۹ از مرز یک میلیون و ۹۰۰ هزار واحد عبور کرد. در ۱۹ مرداد ۱۳۹۹ نیز شاخص کل به قله تاریخی آن دوره، یعنی بیش از ۲ میلیون واحد رسید.
در همین دوره تعداد کدهای سهامداری نیز جهش کرد. بر اساس آمار منتشرشده در همان مقطع، تعداد کدهای سهامداری از حدود ۹.۱ میلیون کد در پایان مرداد ۱۳۹۸ به بیش از ۱۵.۲ میلیون کد در ۸ مرداد ۱۳۹۹ رسید. اگر سهام عدالت نیز در نظر گرفته شود، تعداد افرادی که به نوعی با بازار سرمایه ارتباط پیدا کرده بودند، به دهها میلیون نفر میرسید.
بورس دیگر بازار گروه کوچکی از معاملهگران نبود؛ به بخشی از گفتوگوی روزمره خانوادههای ایرانی تبدیل شده بود.
سقوط تاریخی بورس در سال ۹۹ و ۱۴۰۰
ولی داستان ۱۳۹۹ در همین نقطه تمام نشد. پس از اوج تاریخی مردادماه، بازار وارد روند نزولی شد. بسیاری از افرادی که در ماههای پایانی موج صعودی وارد بازار شده بودند، زیان سنگینی را تجربه کردند.
اهمیت این اتفاق فقط در نزول شاخص خلاصه نمیشد. بخش مهمتر، آسیبی بود که به اعتماد سرمایهگذاران وارد شد. بسیاری از سهامداران تازهوارد که تصور میکردند توسعه بورس ادامهدار است، در فاصله کوتاهی با واقعیت ریسک سرمایهگذاری مواجه شدند.
شاخص کل بورس تهران در ۱۹ مرداد ۱۳۹۹ در محدوده ۲ میلیون و ۷۸ هزار و ۵۱۲ واحد قرار داشت و این لایه بهعنوان سقف تاریخی آن مقطع ثبت شد. شاخص پس از این قله وارد یک روند نزولی سنگین شد و تا پایان سال ۱۳۹۹ به یک میلیون و ۳۰۷ هزار و ۷۰۷ واحد رسید. بر این اساس، شاخص کل از سقف مرداد تا آخرین روز کاری سال حدود ۷۷۰ هزار واحد، معادل ۳۷.۱ درصد افت کرد.
البته این پایان ماجرای سقوط تاریخی بورس نبود و روند نزولی ماهها ادامه یافت. در نهایت شاخص کل در سوم خرداد ۱۴۰۰ به حدود یکمیلیون و ۹۵ هزار واحد رسید؛ یعنی بیش از ۴۷ درصد پایینتر از اوج تاریخی مرداد ۱۳۹۹. در بسیاری از نمادها نیز افت نرخ بسیار شدیدتر بود و بعضی سهمها بیش از ۸۰ درصد از نرخ خود را نسبت به سقف تاریخی از دست دادند. بازار سهام سرانجام در فروردین ۱۴۰۲، پس از حدود ۳۱ ماه، توانست دوباره از سقف مرداد ۱۳۹۹ عبور کند.
از آن زمان به بعد، «اعتماد» به یکی از مهمترین متغیرهای تحلیل بازار سرمایه تبدیل شد. حتی در دورههایی که شاخص دوباره افزایش کرد، بخشی از سهامداران قدیمی با احتیاط بیشتری رفتار کردند.
بورس بعد از ۱۳۹۹؛ بازار دیگر همان بازار سابق نبود
از سال ۱۴۰۰ به بعد، بورس چندین دوره افزایش و نزول را تجربه کرد. در این سالها نرخ ارز، تورم، نرخ جهانی کالاها، سیاستهای اقتصادی دولت، نرخ بهره و تغییرات سیاسی بر رفتار بازار اثر گذاشتند.
در همین دوره یک نکته مهم نیز بیشتر به چشم آمد: شاخص کل به تنهایی نمیتواند تجربه همه سهامداران را توضیح دهد. وزن بالای کمپانیهای بزرگ و شاخصساز باعث میشود حرکت شاخص کل لزوماً به معنی توسعه یکسان تمام نمادها نباشد. به همین دلیل شاخص هموزن، نرخ خرید و فروش، ورود و خروج پول حقیقی و کارایی صنایع مختلف نیز برای فهم وضعیت بازار اهمیت پیدا کردند.
بورس در مرداد ۱۴۰۵ چقدر بزرگ شده است؟
اکنون در مرداد ۱۴۰۵، فاصله بورس با سال ۱۳۴۶ بهخوبی قابل اندازهگیری است. در چهارم مرداد ۱۴۰۵ شاخص کل برای نخستین بار در این دوره از مرز ۵ میلیون واحد عبور کرد و به ۵ میلیون و ۲ هزار و ۲۰۹ واحد رسید. نرخ بازار بورس تهران در همان روز حدود ۱۴۳ هزار و ۹۱۴ هزار میلیارد تومان گزارش شد.
در روزهای بعد نیز بازار در محدوده بالای ۵ میلیون واحد باقی ماند. در ۱۲ مرداد، شاخص کل در محدوده ۵ میلیون و ۲۷۶ هزار واحد قرار داشت و نرخ خرید و فروش نیز در سطوح بالایی ثبت شد.
بر اساس دادههای معاملاتی مرداد ۱۴۰۵، نرخ بازار سهام ایران، با احتساب بورس، فرابورس و بازار پایه، در اوایل مرداد به محدوده حدود ۱۶ هزار و ۹۷۸ همت رسیده بود. یعنی مقیاس بازار سهام ایران امروز با دهههای نخست فعالیت بورس قابل مقایسه نیست.
از نظر تعداد کمپانیها نیز وضعیت کاملاً متفاوت است. پتروشیمی اروند که در دیماه ۱۴۰۴ عرضه شد، به عنوان ششصد و بیستوهفتمین کمپانی پذیرفتهشده در بورس تهران معرفی شد. در دادههای بازار سرمایه تا پایان هفتم مرداد ۱۴۰۵ نیز اطلاعات حدود ۸۰۲ کمپانی بازار سرمایه شامل بورس و فرابورس گردآوری شده بود. بنابراین اگر منظور از «بورس» کل بازار سرمایه باشد، با بازاری با بیش از ۸۰۰ کمپانی مواجهیم؛ ولی عدد ۸۰۲ را نباید با تعداد کمپانیهای صرفاً پذیرفتهشده در بورس تهران یکی دانست.
طبق شواهد موجود شاخص کل بورس در پایان خرید و فروش ۲۴ مرداد ۱۴۰۵ با ۱۴۱.۲۵۵ واحد بالا رفتن به ۵ میلیون و ۷۳۶ هزار و ۶۲۶.۵۶ واحد رسید و شاخص کل هموزن نیز با توسعه ۱.۵۹۵.۱۴ واحدی در لایه یک میلیون و ۶۰۶ هزار و ۴۳۹.۴۷ واحد قرار گرفت؛ نرخ بازار به ۱۶۳ هزار و ۷۸۸ هزار و ۶۵۷.۳۳۴ میلیارد ریال رسید و نرخ خرید و فروش نیز ۴۴۳ هزار و ۷۸۹.۲۴۵ میلیارد ریال ثبت شد.
در واقع، بورس امروز بسیار بزرگتر از گذشته است، ولی پرسش اصلی همچنان به قوت خود باقیست: آیا این بازار توانسته اعتماد سرمایهگذار ایرانی را به اندازهای که در سالهای پیش از ۱۳۹۹ وجود داشت، بازسازی کند؟
پاسخ را نمیتوان تنها از روی عدد شاخص داد. ورود پول حقیقی، نرخ خرید و فروش خرد، تعداد فعالان، لایه حضور در عرضههای اولیه، توسعه صندوقهای سرمایهگذاری و رفتار سرمایهگذاران در دورههای پرریسک، شاخصهای مهمتری برای سنجش عمق بازار هستند.
حتی در مرداد ۱۴۰۵ نیز توسعه همزمان شاخص کل و هموزن در مقاطعی از بازار نشان داد که گردش پول فقط محدود به چند نماد بزرگ نیست. در هفته پایانی تیر نیز شاخص هموزن ۲.۲۶ درصد توسعه کرد، در حالی که شاخص کل ۰.۲ درصد نزول یافته بود؛ اتفاقی که از چرخش بخشی از نقدینگی به سمت کمپانیهای کوچکتر و متوسط حکایت داشت.
۵۹ سال بعد؛ بورس ایران کجاست؟
بورس ایران از شش کمپانی در سال ۱۳۴۶ به بازاری با صدها کمپانی و نرخ چندین هزار همت رسیده است. از تالارهای سنتی به خرید و فروش آنلاین رسیده، از چند هزار سهامدار به جامعهای دهها میلیونی درگیر با بازار سرمایه رسیده و از معامله چند سهم محدود به مجموعهای از سهام، صندوقها، اوراق بدهی و ابزارهای مالی گسترش یافته است.
ولی شاید مهمترین تغییر در این ۵۹ سال، تغییر سهامدار باشد. سهامدار سالهای نخست عمدتاً سرمایهگذاری محدود و حرفهای بود؛ سهامدار سال ۱۳۹۹ میلیونها ایرانی بودند که برای نخستین بار وارد بازار شدند؛ و سهامدار ۱۴۰۵ سرمایهگذاری است که تجربه یک سقوط تاریخی را پشت سر گذاشته و حالا با احتیاط بیشتری به سود و ریسک نگاه میکند.
بورس ایران امروز از نظر اندازه، تعداد کمپانیها، فناوری، ابزارهای مالی و تعداد فعالان، فاصلهای بسیار زیاد با سال ۱۳۴۶ دارد. ولی آزمون بزرگ دهه ششم فعالیت آن دیگر صرفاً «بزرگتر شدن» نیست.
آزمون اصلی این است که آیا بازار سرمایه میتواند اعتماد، وضوح، نقدشوندگی و ثبات قواعد بازی را همپای اندازه خود توسعه دهد یا نه.
۵۹ سال پس از اولین معامله، بورس ایران دیگر یک بازار کوچک و محدود نیست؛ بازاری است که نرخ آن به بیش از ۱۶ هزار همت رسیده، شاخص کل آن در مرداد ۱۴۰۵ از مرز ۵ میلیون واحد عبور کرده و صدها کمپانی در آن و فرابورس فعالیت دارند. ولی آینده بورس نه فقط با ارتفاع شاخص، بلکه با میزان اعتمادی سنجیده خواهد شد که سرمایهگذار ایرانی حاضر است دوباره به این بازار بسپارد.
