چرا دلار یاغی شد؟
به گزارش ایران ماین،کارشناسان اقتصادی دلایل متعددی برای نوسانات بازار ارز در چهار دهه اخیر که البته از سال ۱۳۹۷ به بعد با تشدید تحریمها شدت گرفته مطرح میکنند.
ایسنا در خبری نوشت:طی مدت اخیر که دلار تا محدوده ۱۴۵ هزار تومان بالا رفت، موجب اعتراضات مردم در تهران و بعضی شهرستانها شد ولی پس از دو روز به کانال ۱۳۷ و در حال حاضر به ۱۳۵ هزار تومان برگشت. این اتفاق پس از آن رخ داد که عبدالناصر همتی به عنوان رییس کل بانک مرکزی، جایگزین محمدرضا فرزین شد.
ولی دلیل اصلی روند افزایشی بهای ارز در سالهای اخیر چییست؟ عامل نخست نزول شدید درآمدهای نفتی کشور است؛ نفتی که پارسال دولت به طور میانگین ۷۲ دلار میفروخت، اکنون با کسورات تنها ۵۱ دلار به فروش میرسد، یعنی حدود ۳۰ درصد نزول درآمد ارزی که اثر مستقیمی بر بازار دارد. عامل دوم، تثبیت نرخ دلار نیما در لایه ۷۰ هزار تومان طی یک سال گذشته است. کارشناسان معتقدند این اقدام برخلاف اصول اقتصادی و تجارب جهانی باعث شد اختلاف نرخ نیما و بازار آزاد بالا رفتن یابد، انگیزه صادرکنندگان برای عرضه ارز نزول یابد و واردکنندگان نیز با ارائه تقاضای غیرواقعی، رانت بزرگی کسب کنند.
در این زمینه محمد صادقالحسینی، اقتصاددان بر اهمیت تعیین کانال واقعی نرخ دلار تأکید دارد و میگوید «نرخ واقعی دلار بر اساس اختلاف نرخ تورم ایران و آمریکا باید در حدود ۱۳۰ هزار تومان باشد.» او توضیح میدهد که طبق نمودار ارائه شده در آذرماه، نرخ ارز در بازه ۹۷ تا ۱۳۰ هزار تومان قرار دارد و هر قیمتی در این محدوده میتواند نوسان کند. سقف این کانال در آذر و دی بین ۱۳۳ تا ۱۳۴ هزار تومان می باشد، گرچه امکان بالا رفتن موقت بالاتر وجود دارد، ولی به سرعت دوباره به کانال بازمیگردد. نرخ میتواند پایینتر، مثلاً ۱۰۵ هزار تومان نیز باشد، ولی هماکنون دو عامل عمده باعث شدهاند که دلار در سقف کانال واقعی قرار گیرد.
صادقالحسینی معتقد است که تثبیت نرخ نیما، تولید و صادرات کشور را دچار اختلال کرده و یکی از دلایل استیضاح بعضی مدیران بانکی بوده است. او میگوید: «وقتی نرخ دلار نیما بالا برود، اختلاف آن با بازار آزاد نزول یافته و انگیزههای غیرواقعی صادرکنندگان و واردکنندگان از بین میرود، ولی تثبیت نرخ، رانت عظیمی ایجاد کرد و فشار بر تولید را بالا رفتن داد.»
علاوه بر این، تقاضای فصلی پایان سال میلادی و پایان سال چینی نیز نوسانات افزایشی بهای ارز را تشدید کرده است. بنابراین، ادعای بعضی مبنی بر اینکه سهنرخی شدن بنزین عامل توسعه دلار می باشد، فاقد اعتبار بوده و واقعیتهای اقتصادی و سیاستهای اشتباه داخلی علت اصلی نوسانات ارزی را شکل میدهند.
۲ عامل تحریم و نقدینگی
نزول عرضه ارز در شرایط تحریم یکی از عوامل کلیدی توسعه نرخ دلار و بالا رفتن تورم در ایران است. حسین امیری، دیگر کارشناس اقتصادی است که میگوید که نوسانات ارزی نتیجه ترکیبی از مسائل سیاسی، نزول ارز حاصل از صادرات و سهنرخی شدن نرخ بنزین است و نمیتوان اثر تحریمها را بر اقتصاد کشور نادیده گرفت، زیرا این موانع بسیاری از صنایع را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
همچنین محمدرضا نجفیمنش، عضو هیأت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران با تأکید بر نقش نقدینگی، به ایسنا میگوید «تا زمانی که حجم نقدینگی بدون بالا رفتن متناسب با تولید و کالا توسعه میکند، بالا رفتن نرخها در همه بازارها اجتنابناپذیر است.» او افزود: «این اثر فراگیر نقدینگی شامل مسکن، ارز، مواد غذایی مانند برنج و نان و حتی کالاهای مصرفی روزمره میشود که همه تقریباً با همان نسبت دچار نوسان شدهاند.»
دولت در سالهای گذشته تلاش کرده بعضی نرخها را بهصورت مصنوعی پایین نگه دارد، ولی اکنون این سیاست دیگر ممکن نیست. در نتیجه، نزول عرضه ارز، تحریمها و توسعه بیضابطه نقدینگی، ترکیبی شکننده ایجاد کرده که تورم و نوسانات قیمتی در اقتصاد ایران را تشدید کرده و صنایع و خانوارها را تحت فشار قرار داده است.
در این میان مجیدرضا حریری، عضو اتاق بازرگانی،روند افزایشی اخیر بازار ارز را محصول ترکیبی از تغییرات داخلی و بینالمللی دانسته و معتقد است «بهای ارز در ایران بیش از هر چیز تابع سیاست خارجی و شرایط منطقهای است؛ تحریمها، تنشها، جنگ و درگیری عواملی هستند که در هر جای دنیا بر نرخ پول ملی اثر میگذارند. اگر به دنبال ریشه نوسانات ارزی باشیم، باید بپذیریم که کشور ما در دو دهه گذشته به طور مستمر درگیر منازعه و فشارهای خارجی بوده است.» با این حال، حریری تأکید میکند که این عوامل به تنهایی قادر به ایجاد شوکهای ارزی شدید نیستند: «اگر ما با روشی متعادل و پایدار عمل میکردیم و تکلیف خود را راجع به الگوی اقتصادی روشن میکردیم، شرایط متفاوت بود. اینکه اقتصاد ما مبتنی بر بازار باشد یا اقتصاد متمرکز دولتی، باید مشخص میشد. در شرایط جنگی، اقتصادها به سمت تمرکز و مداخله دولت حرکت میکنند، ولی ایران هیچیک از این مسیرها را بهدرستی انتخاب نکرده است.»
به گفته این دستاندرکار اقتصادی، نوسانات ارزی که از اردیبهشت ۱۳۹۷ و همزمان با خروج آمریکا از برجام شدت گرفت، ریشه در نزول عرضه ارز ناشی از تحریمها، افت صادرات و توسعه بیضابطه نقدینگی دارد. ترکیب این عوامل، اقتصادی شکننده ایجاد کرده که نهتنها بازار ارز، بلکه تولید، صادرات و قدرت خرید خانوارها را نیز تحت فشار قرار داده و بر تورم و بیثباتی اقتصادی دامن زده است.
